De Poolse politieke crisis rond de onafhankelijkheid van de rechtspraak is verder opgelopen. Maciej Berek is beëdigd als rechter van het Constitutioneel Hof, zonder dat president Nawrocki daarbij aanwezig was. De plechtigheid vond plaats in het parlement en leidde tot protesten voor het hof in Warschau, waar aanhangers van de rechts-conservatieve oppositiepartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) demonstreerden. Bij schermutselingen met de politie werden drie mensen aangehouden, meldden Poolse media.
Berek is de vijfde rechter die op deze manier de eed aflegt. Van de acht rechters die het parlement dit jaar koos, beëdigde Nawrocki er slechts drie. De president, een conservatieve nationalist en politieke tegenstander van premier Tusk, weigert Berek te beëdigen. Hij stelt dat Berek niet lang genoeg in de juridische wereld heeft gewerkt om voor de benoeming in aanmerking te komen. Ook heeft hij bezwaar tegen Bereks politieke achtergrond: Berek was tot augustus minister in het kabinet van Tusk, die hem eerder zijn «rechterhand» noemde. Berek bestrijdt dat hij niet aan de wettelijke eisen voldoet.
Het Constitutioneel Hof, dat uit vijftien rechters bestaat, toetst of wetten in overeenstemming zijn met de Poolse grondwet. Nieuwe rechters worden door het parlement gekozen, waar de regeringscoalitie van de pro-Europese liberale premier Tusk een meerderheid heeft. Volgens de wet moeten zij de eed afleggen ten overstaan van de president. Omdat Nawrocki weigert, legde Berek de eed af in het parlement. De aan PiS gelieerde voorzitter van het hof, Bogdan Swieczkowski, erkent de beëdiging niet en weigert Berek aan het werk te laten gaan. Ook de vier andere niet door Nawrocki beëdigde rechters mogen niet werken. Toen zij in april bij het hof aankwamen, kwamen ze niet verder dan de lobby en werden ze tegengehouden.
De Commissie van Venetië, een adviesorgaan van de Raad van Europa, oordeelde gisteren dat de president nieuwe rechters zonder uitstel moet beëdigen. Als hij weigert, mogen zij volgens de commissie ook buiten zijn aanwezigheid de eed afleggen. Het advies is niet bindend. Premier Tusk beloofde vandaag de rechtsorde te herstellen. «We zullen de rechtsorde en de grondwet herstellen met behulp van de middelen die de staat ter beschikking staan», zei hij. Volgens Tusk functioneert Polen al veel te lang zonder een naar behoren gekozen grondwettelijk hof.
De benoeming van Berek leidde niet alleen tot kritiek van de oppositie, maar ook binnen Tusks eigen regeringscoalitie. Die beloofde bij zijn aantreden in 2023 juist een einde te maken aan politieke benoemingen binnen de rechtspraak. De strijd om het Constitutioneel Hof speelt al jaren. Onder de vorige PiS-regering, die van 2015 tot 2023 aan de macht was, werd vergaande politieke invloed uitgeoefend op de rechterlijke macht. Zo werden op omstreden wijze partijgetrouwen benoemd bij het Constitutioneel Hof. Dat leidde tot een hoogoplopend conflict met Brussel. De Europese Commissie blokkeerde miljarden euro's aan subsidies voor Polen.
Na het aantreden van Tusk werd de weg weer vrijgemaakt voor Europese fondsen ter waarde van 137 miljard euro, omdat zijn regering stappen had gezet om de rechtsstaat te herstellen. Sindsdien zijn verschillende hervormingen doorgevoerd, maar grote veranderingen bleven uit. Dat heeft er onder meer mee te maken dat Nawrocki en zijn voorganger door het vetorecht hervormingen kunnen tegenhouden. De impasse rond het hof lijkt daarmee voorlopig niet opgelost.
5