Costa Rica heeft vandaag het Center for High Containment of Organized Crime (CACCO) geopend, een megagevangenis die plaats biedt aan ruim vijfduizend gedetineerden. Het complex beslaat een terrein van bijna dertien voetbalvelden en moet het land zo'n veertig procent meer detentiecapaciteit geven. De opening markeert een koerswijziging voor het Midden-Amerikaanse land, dat jarenlang gold als het veiligste in de regio maar de laatste tijd te maken heeft met toenemend geweld door rivaliserende drugsbendes.
Costa Rica verandert steeds meer van een doorvoerroute voor drugs in een logistiek knooppunt voor aan drugs gerelateerde criminele organisaties. De nieuwe gevangenis is geïnspireerd op het omstreden model van de Salvadoraanse president Nayib Bukele, die in 2022 de noodtoestand afkondigde en sindsdien meer dan 93.000 mensen heeft laten oppakken. Naar schatting zit nu twee procent van de Salvadoraanse bevolking vast. De moordcijfers in El Salvador zijn de afgelopen jaren drastisch gedaald, wat de aanpak aantrekkelijk maakt voor andere landen in de regio.
Experts plaatsen echter grote vraagtekens bij de effectiviteit en de gevolgen van massale opsluiting. Benjamin Lessing, universitair hoofddocent aan de Universiteit van Chicago en gespecialiseerd in gevangenissen in Latijns-Amerika, begrijpt waarom landen met hoge criminaliteitscijfers zich aangetrokken voelen tot het model. «In veel landen in de regio is de georganiseerde misdaad steeds machtiger geworden», zegt hij. Volgens Lessing is het voor regeringsleiders verleidelijk te denken dat ze criminaliteit kunnen bestrijden «als ze maar genoeg mensen opsluiten en de misdaad hard genoeg aanpakken». Toch noemt hij het «een model voor democratische achteruitgang». Politici kunnen de populariteit van een hardhandige aanpak gebruiken om de macht naar zich toe te trekken, burgerrechten op te schorten en de democratie te verzwakken.
Julienne Weegels, universitair hoofddocent en eveneens gespecialiseerd in Latijns-Amerikaanse gevangenissen, ziet dat leiders in de regio op populistische wijze pronken met hun strenge justitie. «Het is een manier om meer stemmen te krijgen», zegt ze. Bukele zelf zet zijn harde aanpak, in het Spaans mano dura, actief in op sociale media. Vorig jaar postte hij een bewerkte afbeelding uit de Marvel-serie Avengers met de boodschap dat hij 1,5 procent van de bevolking had vastgezet en het criminaliteitscijfer met 98 procent was gedaald.
Volgens Lessing speelt ook de Amerikaanse president Donald Trump een rol in de ontwikkeling in Latijns-Amerika. «Trump heeft de oorlog verklaard aan alle drugskartels op het halfrond, op een sterk gemilitariseerde manier», zegt hij, doelend op Amerikaanse aanvallen op boten in het Caribisch gebied en de Stille Oceaan. Trump richtte daarnaast The Shield of the Americas op, een samenwerkingsverband van voornamelijk rechts-radicale regeringen.
De vraag is of massale opsluiting criminaliteit daadwerkelijk bestrijdt. Het bijzondere aan Bukeles aanpak is volgens Lessing dat «het leek te werken», waar eerdere harde ingrepen in El Salvador en andere landen averechts uitpakten. In Brazilië ontstonden de machtige criminele organisaties PCC en Comando Vermelho juist in de gevangenis. Gevangenissen werden een broedvijver voor bendes, van waaruit leden buiten de gevangenis konden worden aangestuurd. Ook in Honduras en El Salvador bracht de harde hand bendes bij elkaar, zegt Weegels. «De gevangenen overleven, leren van elkaar en gaan samenklitten.» Volgens Lessing is ongerichte, brute repressie daarom vaak «contraproductief» en kan het criminaliteit in de hand werken.
Of dit onder Bukele momenteel gebeurt, is volgens beide experts ongewis. «Ik denk dat het nog te vroeg is om te zeggen of het in El Salvador werkt», zegt Lessing. De gevangenissen zijn grotendeels gesloten voor de buitenwereld. Lessing sluit niet uit dat Bukele de bendes daadwerkelijk heeft gebroken. «Als het Bukele-model daadwerkelijk werkt en elders toepasbaar is, zou er, hoe vervelend ik dat ook vind, politieke steun voor ontstaan. Zelfs als dat gepaard gaat met mensenrechtenschendingen en democratische achteruitgang.»
Hoe het in Costa Rica zal aflopen, is afwachten. Weegels vreest dat de aanpak op lange termijn niet houdbaar is. «Misschien is dit wel een paradepaardje van El Salvador dat niet past binnen het gevangeniswezen van Costa Rica.» Ze vindt dat er moet worden nagedacht over wat er na een straf gebeurt: «Iemand komt altijd weer vrij.»
5