Het kanselierschap van Friedrich Merz staat onder zware druk. In zijn eigen partij CDU/CSU wordt volgens Duitse media openlijk nagedacht over zijn vervanging. Zijn vertrek zou al volgende week kunnen plaatsvinden, nog voordat nieuwe verkiezingsnederlagen een feit zijn.
Zondag zijn er deelstaatverkiezingen in Berlijn en in het Oost-Duitse Mecklenburg-Voor-Pommeren. Na de halvering van de CDU bij de verkiezingen in Saksen-Anhalt worden opnieuw nederlagen verwacht. In Mecklenburg-Voor-Pommeren stevent de partij af op het slechtste resultaat in een deelstaat ooit en dreigt de CDU zelfs onder de kiesdrempel te eindigen. Als dat gebeurt, kan een zogeheten Kanzlertausch — een vervanging van Merz — in een stroomversnelling raken.
Op de verkiezingsavond komt de partijtop op verzoek van Merz zelf bijeen. Daar zou over zijn lot worden gesproken. Ook is een bezoek aan de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties volgende week afgezegd.
Merz is nog geen anderhalf jaar in functie. Niet eerder zou een kanselierschap zo snel ten einde komen. Duitsland staat juist bekend om lang zittende leiders als Adenauer, Kohl en Merkel. Het voortijdige einde van Merz' voorganger Olaf Scholz was zelfs een unicum.
De bondskanselier lijkt te willen aanblijven. Bij een bezoek aan Finland zei hij dat stabiliteit belangrijk is gezien de huidige spanningen met Rusland. «Ik probeer mijn collega's, partij en fractie ervan te overtuigen dat wat hier gebeurt veel belangrijker is dan sommige binnenlandse politieke debatten», aldus Merz.
Er bestaat al langer onvrede over zijn optreden. Partijgenoten hekelen dat hij weinig tactisch en tactvol te werk gaat, bijvoorbeeld door het plotseling vervangen van ministers, het forceren van plannen en het breken van verkiezingsbeloftes. Zijn communicatie is fel en direct, waarmee hij voortdurend kiezersgroepen voor het hoofd stoot. De populariteitscijfers zijn historisch laag: 88 procent is ontevreden over de bondskanselier. In peilingen wordt de CDU/CSU inmiddels onder de 20 procent gepeild, ver achter de AfD.
In de huidige verkiezingscampagne zetten lokale CDU'ers zich juist af tegen Merz. De vicevoorzitter van de CDU in Mecklenburg-Voor-Pommeren roept openlijk op tot zijn vertrek. De bondskanselier wordt zelfs op afstand gehouden van de campagne. Bij de CDU-jongeren klinkt dat met hem «geen verkiezingen meer te winnen zijn». Alleen zijn grootste vertrouwelingen springen voor hem in de bres. De deelstaatpremiers van de CDU spraken vandaag opnieuw hun steun uit en wezen vooral op het belang van eenheid in de partij. Dat ging gepaard met oproepen aan Merz om beter naar de kiezers te luisteren.
Het tanende gezag van Merz brengt de stabiliteit binnen de regeringscoalitie met de SPD in gevaar. CSU-leider Markus Söder legt de schuld van de interne onrust deels bij de sociaaldemocraten, die hervormingen zouden blokkeren. Het invloedrijke Bondsdaglid Christian von Stetten (CDU) roept openlijk op tot het vertrek van de SPD-minister van Sociale Zaken, tevens vicevoorzitter van die partij. Zo kan het machtsverlies van Merz ook de regering in gevaar brengen.
Het vervangen van Merz kan eigenlijk alleen met zijn medewerking. Bronnen in de partij melden aan Die Zeit dat de CDU-deelstaatpremiers Merz tot opstappen moeten dwingen. Volgens het medium wordt dat al voorbereid. De Frankfurter Allgemeine Zeitung meldt dat dit plan ook steun krijgt van CDU'ers in de Bondsdag.
De opvolger van Merz zou uit de rijen van de deelstaatpremiers moeten komen. De meestgenoemde naam is Hendrik Wüst, de 51-jarige premier van Noordrijn-Westfalen. Hij wordt geroemd om wat Merz ontbeert: degelijk besturen, zonder problemen. Nadeel is dat hij zijn deelstaat zou moeten verlaten, een ruim half jaar voor deelstaatverkiezingen aldaar. Ook de Beierse premier Söder, die al vaker een gooi naar het kanselierschap deed, is in beeld. De oudgediende is breed bekend, niet in de laatste plaats om zijn grappen en grollen, hoewel hij zich de laatste maanden doelbewust serieuzer opstelt. Zijn nadeel: hij leidt de zusterpartij CSU en moet de grotere CDU achter zich winnen.
De premiers zouden onderling moeten bepalen wie het wordt, voordat Merz tot opstappen kan worden gedwongen. Wüst leunt op de westelijke deelstaten en het meer sociale deel van de partij, Söder op Beieren en het oosten, evenals de conservatieve vleugel. Als tussenweg zou de relatief onbekende premier van Hessen, Boris Rhein, een optie zijn.
Het is maar de vraag of een vervanging van Merz de onrust in de partij zou beëindigen. De problemen in het land blijven hetzelfde, net als de stroeve samenwerking met de SPD. Tevens zou een opvolger een regering leiden die door Merz is aangesteld. Het opnieuw vervangen van ministers zal tot nieuwe onrust leiden. Voor Merz resten er twee opties: meewerken aan zijn voortijdige einde of het fors herstellen van het vertrouwen in de partij, wat schier onmogelijk lijkt.