Marokkaanse vrouwen krijgen gemiddeld nog maar 1,97 kinderen. Daarmee is het geboortecijfer in Marokko voor het eerst onder de 2,0 gezakt, het laagste niveau ooit. In de jaren zeventig was het nog heel gewoon om zeven of acht kinderen te krijgen.
De daling zet het diepgewortelde familiesysteem onder druk. Kinderen zorgden decennialang voor hun ouders op latere leeftijd, maar dat model brokkelt af nu gezinnen kleiner worden. Marokko staat niet alleen: ook in Algerije en Tunesië dalen de geboortecijfers sterk. In Algerije krijgen vrouwen gemiddeld net geen twee kinderen, in Tunesië nog maar anderhalf. Dat ligt ruim onder de 2,1 kinderen per vrouw die nodig zijn om de bevolking op termijn op peil te houden.
In aanloop naar de parlementsverkiezingen van vorige week riep vrouwenorganisatie Azzahrae politieke partijen op om maatregelen te nemen om gezinnen te ondersteunen. De organisatie stelt voor om jonge ouders voordelige overheidsleningen aan te bieden en het zwangerschapsverlof te verlengen, aangezien steeds meer vrouwen zijn gaan werken.
Uit een rondvraag in een park in hoofdstad Rabat blijkt dat veel Marokkanen het stichten van een gezin als iets onbereikbaars zien. «Jongeren trouwen veel te laat, omdat er geen banen zijn. Kinderen krijgen is een enorme verantwoordelijkheid», zegt de 55-jarige Fouad. Het levensonderhoud en het onderwijs worden steeds duurder. De 40-jarige Hanan is ongetrouwd en heeft geen kinderen: «Zelfs als iemand 500 euro per maand verdient: hoe betaal je na de huur nog boodschappen, zorg en alle andere dagelijkse kosten?»
Econoom Mohamed Jadri zegt dat het vijf voor twaalf is, maar dat de politiek nog wakker geschud moet worden. «De vraag naar gezondheidszorg zal sterk toenemen, zowel in openbare als particuliere ziekenhuizen.» Volgens hem is het pensioenstelsel het andere probleem: «Onze pensioenfondsen staan nu al onder druk. We gaan nu richting een situatie waarin tegenover iedere gepensioneerde nog maar één werkende staat.» Als het zo doorgaat, verwacht Jadri dat de samenstelling van de Marokkaanse bevolking zal veranderen. Het land moet zich volgens hem voorbereiden op de komst van arbeidsmigranten. «Nu bel je misschien een Marokkaanse elektricien, loodgieter of taxichauffeur», zegt Jadri. «Maar in de toekomst kan die persoon net zo goed uit Egypte, Senegal, Mali of een ander Afrikaans land komen. Die maatschappelijke verandering zal onvermijdelijk nieuwe uitdagingen met zich meebrengen.»
De krimp van het Marokkaanse gezin levert nu al problemen op in de ouderenzorg. Zakia Echbani is directeur van verzorgingstehuis Ennassim in Casablanca, een van de weinige instellingen in Marokko die gespecialiseerd zijn in ouderenzorg. Volgens haar is de vraag enorm groot. «In Marokko is er maar één particulier verzorgingstehuis, in Rabat. Maar dat is verbonden aan het Franse consulaat. Een nieuwe wet die commerciële verzorgingstehuizen mogelijk maakt, is al in 2015 aangenomen, maar nog altijd niet ingevoerd», legt Echbani uit. «Wij mogen daarom geen geld vragen aan bewoners. Ons tehuis wordt betaald met overheidssubsidies en donaties.»
Volgens Echbani ligt particuliere ouderenzorg gevoelig in het Noord-Afrikaanse land: «Marokko is een islamitisch land en de angst bestaat dat mensen hun ouders eerder in een tehuis zullen plaatsen zodra daarvoor meer mogelijkheden zijn.» Een beroep doen op de ouderenzorg is in Marokko, mede door het sociale stigma, niet vanzelfsprekend. Dat blijkt ook uit het verhaal van de 75-jarige Jaouad Cbihi. Hij woont nu twee jaar met veel plezier in verzorgingstehuis Ennassim. Via via is de kinderloze Cbihi uiteindelijk hier terechtgekomen. «Door de coronapandemie ging mijn productiebedrijf failliet. Daarna heb ik zeker twee jaar in een hotel gewoond. Op den duur vroeg de manager of alles wel goed met me ging. Toen heb ik hem mijn situatie uitgelegd», vertelt Cbihi. Dit leidde ertoe dat hij over zijn problemen durfde te praten, ook met zijn familie, en dat hij terechtkon in het ouderentehuis.
Jadri denkt dat door de culturele obstakels de ouderentehuizen niet snel zullen groeien, ondanks de vele aanvragen. «Marokko beweegt naar een tussenvorm: ouderen blijven thuis wonen, terwijl hun kinderen verzorgers inhuren. Een voordeel daarvan is dat het banen gaat opleveren.»
3