Brazilië houdt vandaag de eerste ronde van de presidentsverkiezingen. De linkse zittend president Luiz Inácio Lula da Silva (80) neemt het op tegen de radicaal-rechtse senator Flavio Bolsonaro (45), zoon van ex-president Jair Bolsonaro. De peilingen voorspellen een nek-aan-nekrace tussen de twee, met drie rechtse kandidaten op ruime afstand. De kans dat een van beiden al in de eerste ronde de absolute meerderheid haalt, is klein. Een tweede, beslissende ronde op 25 oktober is daardoor het meest waarschijnlijke scenario.
Flavio Bolsonaro is de zoon van Jair Bolsonaro, die een gevangenisstraf van 27 jaar uitzit voor een poging tot staatsgreep na de verkiezingen van 2022. De oud-president verloor die verkiezing nipt van Lula. Uit een dossier van de federale politie met honderden pagina's aan e-mails en telefoongesprekken bleek dat er ook een moordplan klaarlag om onder meer president Lula uit te schakelen. Begin januari 2023 bestormden aanhangers van Bolsonaro overheidsgebouwen en democratische instituten zoals het Hooggerechtshof. Zij werden tot hoge gevangenisstraffen veroordeeld.
Flavio Bolsonaro heeft aangekondigd dat hij zijn vader amnestie zal geven als hij de verkiezingen wint. «Als ik word geïnaugureerd op 1 januari 2027 dan staat mijn vader naast me», zei hij tijdens een campagnebijeenkomst. Ook hebben zijn aanhangers in het verleden amnestie voor de veroordeelde bestormers bepleit. Tegenstanders vrezen dat een terugkeer van de familie Bolsonaro het land terugwerpt naar een autoritair regime. Brazilië was tussen 1964 en 1985 een militaire dictatuur, die destijds door de Verenigde Staten werd gesteund.
Voor de Brazilianen draait deze verkiezing vooral om de economie en de veiligheid. De werkloosheid is historisch laag, maar de kosten van levensonderhoud stegen en de criminaliteit en de macht van drugskartels groeiden. In Vilar dos Teles, een buitenwijk van Rio de Janeiro, woont Patricia Ferreira da Silva in een huisje met afgebrokkelde muren en lakens voor de ramen. Ze leeft van bijbaantjes en levert soms flessen en blikjes in voor geld. «Het lukt net om mijn kinderen een bord eten te geven, meer ook niet», zegt ze. Ferreira stemde keer op keer op Lula, maar is teleurgesteld. «Boodschappen zijn duurder geworden en vast werk vinden lukt me niet.» Ze is drie keer overvallen en moest haar telefoon en geld afstaan. «Ik wil een radicale verandering en daarom stem ik nu op Bolsonaro», zegt ze.
Flavio Bolsonaro voert campagne met een radicaal-rechtse en conservatieve agenda. Hij is voorstander van een vrije markt met weinig overheidsbemoeienis en keiharde politieoptredens tegen criminaliteit. Lula da Silva, opgegroeid in diepe armoede, staat bekend om zijn progressieve en sociale agenda, met speciale familie-uitkeringen voor de armsten (bolsa familia). Ook bescherming van de Amazone staat bij hem hoog op de agenda. Tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties zei Lula onlangs dat Brazilië «niemands achtertuin zal zijn», waarmee hij doelde op wat hij ziet als pogingen van de Amerikaanse president Trump om deze verkiezingen te beïnvloeden.
De Verenigde Staten bemoeien zich sinds het aantreden van Trump opnieuw volop met Latijns-Amerika. Verschillende landen in de regio kregen het afgelopen jaar met steun van de VS een rechtse regering. Trump zou vooral uit zijn op de natuurlijke hulpbronnen van Brazilië, het grootste en rijkste land in de regio. Brazilië bezit na China de grootste reserves zeldzame aardmetalen. Flavio Bolsonaro heeft al aangekondigd open te staan voor de verkoop van deze aardmetalen aan de Verenigde Staten.
In de aanloop naar de stemming is de polarisatie groot. Carmen Souza Mendes (52), die een bijeenkomst ter ondersteuning van Lula bijwoont, noemt de keuze existentieel. «We staan dit weekend op een kruispunt als Brazilianen. Kiezen we voor de democratie of het fascisme?» Ze vreest dat een overwinning van de Bolsonaro's het land langdurig in autoritair vaarwater brengt. «Ik ben heel bang dat we teruggeworpen worden naar een autoritair regime en dat we deze familie Bolsonaro voorlopig niet meer weg krijgen als ze de verkiezingen winnen», zegt ze.
De uitslag van de eerste ronde wordt later vandaag verwacht. Als geen van beide kandidaten meer dan de helft van de geldige stemmen haalt, volgt op 25 oktober een tweede ronde. Die zal beslissen of Brazilië de progressieve koers van Lula voortzet of kiest voor een radicaal-rechtse regering onder leiding van Flavio Bolsonaro.
3