De Amerikaanse president Trump wil dat kiezers voor de Congresverkiezingen van begin november een bewijs van staatsburgerschap en hun paspoort overleggen voordat ze hun stem mogen uitbrengen. In de staat Kansas werd dat al eens geprobeerd, met een faliekante mislukking tot gevolg. Tienduizenden stemgerechtigden werden de dupe van de regels, die in 2018 door de rechter ongrondwettig werden verklaard.
Steven Fish uit Ottawa, Kansas, wilde zich in 2014 registreren als kiezer en moest zijn geboorteakte laten zien. Hij had geen idee waar die moest liggen. Het document kon bij zijn vervreemde stiefvader zijn, en de militaire basis waar hij was geboren, was al in de jaren negentig gesloten. Veel Amerikanen hebben hun geboorteakte niet voorhanden; de helft heeft niet eens een paspoort. In Kansas zijn dat er nog minder.
Ook kiezers met hun documenten op orde liepen vast. Vrouwen moesten een huwelijksakte tonen om te verklaren waarom hun naam afweek van die op hun geboorteakte, herinnert Micah Kubic van burgerrechtenorganisatie ACLU zich. Tad Stricker had alle vereiste papieren bij zich toen hij in Kansas City een rijbewijs aanvroeg en zich meteen liet registreren als kiezer. Er werd niet naar gevraagd. Bij het stemlokaal bleek hij niet op de kieslijst te staan. Zijn voorlopige stembiljet werd niet meegeteld: zijn stem ging verloren.
Uit onderzoek bleek dat de registratie van zo'n 30.000 inwoners van Kansas onterecht was geblokkeerd. Het middel bleek erger dan de kwaal: slechts enkele tientallen niet-staatsburgers hadden zich geregistreerd, vaak door misverstanden, en een handjevol van hen bracht daadwerkelijk een stem uit. «Het was het zeker niet waard om daarvoor tienduizenden stemmen verloren te laten gaan», zegt Kubic.
Die cijfers passen bij het landelijke beeld. Zelfs de conservatieve denktank Heritage Foundation vond in een kwart eeuw, bij meer dan een miljard uitgebrachte stemmen, nog geen negentig voorbeelden van stemfraude door niet-staatsburgers. «De consequentie voor zulke fraude is celstraf of deportatie, dat risico neemt vrijwel niemand», zegt Lana Nott van het Campaign Legal Center in Washington. Meestal is er dan ook geen kwade opzet. Een burgemeester in Kansas stemde meerdere keren op Trump terwijl hij geen staatsburger is. Joe Ceballos heeft als permanent inwoner een green card en zegt zich er niet van bewust te zijn geweest dat hij niet mocht stemmen. Hij trad af, kreeg een jaar voorwaardelijke celstraf en een boete, en werd kort daarna opgepakt door immigratiedienst ICE. Inmiddels is hij op borgtocht vrij, in afwachting van zijn hoorzitting.
Republikeinen wijzen op een recent schandaal in de Democratische staat New Jersey. Door een softwarefout werden daar 6600 inwoners onterecht als stemgerechtigd geregistreerd; 400 van hen brachten ook daadwerkelijk hun stem uit.
Fish en Stricker klaagden met hulp van de ACLU de staat Kansas aan. Met succes: in 2018 verklaarde de rechter de regels ongrondwettig en moest Kansas bijna twee miljoen dollar aan advocaatkosten terugbetalen. De staat ging in hoger beroep, maar ook de hogere rechters kwamen tot dezelfde conclusie. Daarmee kwam een einde aan de SAFE-act.
Onder Trump krijgt de wet een nieuw leven onder een bijna identieke naam: de SAVE-act. De president probeert die met al zijn gewicht door het Congres te krijgen, nadat zijn presidentiële decreet met soortgelijke verplichtingen bij de rechter strandde. Dit voorjaar weigerde hij zelfs andere wetgeving te tekenen zolang zijn eigen partij zich niet achter de SAVE-act schaarde. Tot nu toe is er geen meerderheid in de Senaat, al hebben een dozijn Republikeinse staten soortgelijke regels ingevoerd. In de helft daarvan gaan de regels al bij de komende midterms in.
Voor Fish voelt het als déjà vu. «Het is schokkend dat onze kiesrechten opnieuw worden aangetast, met dezelfde retoriek.» Stricker ziet eveneens een herhaling van zetten. «We hebben deze film, en het einde ervan, al gezien.» Hij vreest dat het vooral voor geïmmigreerde Amerikanen moeilijker wordt zich te registreren. «Als ik als blanke man van middelbare leeftijd al de dupe ben, hoe zal dat dan uitpakken voor genaturaliseerde immigranten?» Ook als de regels niet worden ingevoerd, kan Trump ze politiek gebruiken: bij een Republikeinse nederlaag kan hij opnieuw claimen dat er sprake was van verkiezingsfraude.
3