De Nederlandse inlichtingendiensten AIVD en MIVD krijgen meer bevoegdheden om zogeheten evidente tegenstanders op te sporen en aan te pakken. Het kabinet heeft daarvoor een wetsvoorstel gepresenteerd. Onder evidente tegenstanders vallen onder meer Russische hackers, Chinese spionnen, aanslagplegers van Iran en terroristen van IS. De diensten hoeven in bepaalde gevallen niet langer vooraf toestemming te vragen voor het volgen van een individuele hacker, omdat die anders alweer vertrokken zou zijn.
Defensieminister Yesilgöz, verantwoordelijk voor de militaire inlichtingendienst MIVD, benadrukt dat de privacy van Nederlandse burgers gewaarborgd blijft. „De diensten krijgen meer bevoegdheden om sneller en gerichter te reageren op evidente tegenstanders. Maar de toezichthouder blijft controleren”, zegt ze in een toelichting. „Poetin en zijn vriendjes verdienen niet onze privacy, maar de burgers in Nederland wel.” Achteraf controleert de toezichthouder of operaties rechtmatig waren en kan lopende operaties stilleggen bij onrechtmatigheden.
Het wetsvoorstel regelt ook een ruimere samenwerking tussen de diensten en Nederlandse bedrijven en organisaties, zoals banken, universiteiten en online platforms. Minister Heerma van Binnenlandse Zaken, verantwoordelijk voor de AIVD, wil niet in detail treden over welke organisaties het gaat. „Ik ga niet in detail vertellen om welke organisaties het gaat”, zegt Heerma. „Nu wordt er ook al samengewerkt. Deze wet regelt de wettelijke basis daaronder. Daarbij kan het ook om het vorderen van informatie gaan.”
De nieuwe regels maken het bovendien eenvoudiger om informatie uit te wisselen tussen de krijgsmacht en de militaire inlichtingendienst, en met medeoverheden zoals de Dienst Justitiële Inrichtingen en de Immigratie- en Naturalisatiedienst. Het toezicht op de uitvoering van de wet komt bij één toezichthouder te liggen: het College van toetsing en toezicht. Nu zijn dat nog de CTIVD en de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden. Minister Heerma wil niet zeggen of de samenvoeging leidt tot een lager budget. „Dat is niet het doel van deze wet.”
De uitbreiding van bevoegdheden komt voort uit de wens om de nationale veiligheid beter te beschermen tegen buitenlandse dreigingen. Het vorige kabinet wilde bijvoorbeeld duizenden buitenlandse wetenschappers en studenten screenen om te voorkomen dat Nederlandse kennis in handen komt van buitenlandse mogendheden. Die grootschalige operatie bleek onhaalbaar. Gerichte samenwerking met organisaties moet nu wel mogelijk worden gemaakt.
Burgers en belanghebbenden kunnen via internetconsultatie.nl reageren op de wetteksten. Naar verwachting zullen veel reacties gaan over de privacy van Nederlanders. De afgelopen jaren hadden beide toezichthouders kritiek op de werkwijze van de AIVD en de MIVD, onder meer over het verzamelen van informatie over individuen en het bewaren van grote hoeveelheden persoonsgegevens.