De Verenigde Naties kiezen deze week een nieuwe secretaris-generaal. De tweede termijn van António Guterres loopt op 31 december af, en het verkiezingsproces met meerdere stemrondes is al maanden gaande. Wereldleiders komen in New York bijeen tijdens de Algemene Vergadering van de VN, waar de opvolging van Guterres op de agenda staat.
De positie van secretaris-generaal heeft de afgelopen vijftien jaar aan gezag ingeboet. Dat stellen voormalig D66-leider Sigrid Kaag, die al jaren hoge functies binnen de VN bekleedt, en VN-expert Mark Goldberg. Kaag noemt de hoogste VN-functie «misschien wel de meest onmogelijke baan ter wereld». Volgens haar is het altijd laveren tussen de belangen van grootmachten en de verwachtingen van gewone mensen, terwijl het VN-Handvest spreekt over «wij, de mensheid».
De VN is volgens Kaag steeds meer op een zijspoor geraakt. «Als de VN spreekt, is het niet meer zo dat iedereen denkt: daar moeten we wat mee», zegt ze. Goldberg wijst op het recente staakt-het-vuren tussen de Verenigde Staten en Iran, dat vooral met hulp van Pakistan tot stand kwam. «In het verleden zou de VN daar voorop hebben gelopen.» Kort na het bestand escaleerde de strijd weer.
De tanende rol van de VN komt volgens de experts vooral door de houding van de landen met een permanente zetel in de Veiligheidsraad: de Verenigde Staten, Rusland, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Goldberg ziet een «steeds heviger wordende geopolitieke strijd» tussen Rusland, China en de Verenigde Staten. Sven Koopmans, jarenlang actief als vredesonderhandelaar van de VN, stelt dat die landen de organisatie zouden moeten dragen, maar in plaats daarvan het Handvest naast zich neerleggen.
Onder leiding van Donald Trump keert de Verenigde Staten, de grootste geldschieter van de VN, zich steeds nadrukkelijker tegen de organisatie. Trump heeft de financiering van meerdere VN-hulporganisaties stopgezet en bekritiseert Guterres regelmatig. De grootste uitdaging voor de nieuwe leider is volgens de experts dan ook om tegenwicht te bieden aan de grootmachten zonder ze volledig van zich te vervreemden.
Naast het gezag kampt de VN met een financiële crisis. Lidstaten betalen hun contributies niet of te laat. Hoewel grote financiers zoals China en de Verenigde Staten achterstallige betalingen inlopen, bestaat er nog steeds een miljardentekort. Kaag benadrukt dat de nieuwe leider zichtbaarder moet worden. «Als je te terughoudend en risicomijdend bent, dan zet je jezelf als leider al snel buitenspel.» De VN hoeft volgens haar niet elke vredesonderhandeling zelf te leiden, maar moet wel relevant genoeg zijn om erbij gevraagd te worden.
Koopmans vindt dat de nieuwe secretaris-generaal een duidelijke visie moet uitdragen. «Het moet duidelijk zijn waar de VN voor staat. En dat is primair het voorkomen van grote oorlogen.» Hij pleit voor iemand die flexibel is en bereid om op gesprek te gaan met leiders als Trump, Poetin en Xi, maar ook met de rebellen in Jemen. Daarvoor is volgens hem een charismatisch persoon nodig.
Er bestaan geen officiële regels over de regio of het geslacht van de nieuwe secretaris-generaal. Traditioneel wordt wel rekening gehouden met geografische spreiding, waardoor Latijns-Amerika en het Caribisch gebied nu als de aan de beurt zijnde regio gelden. Daarnaast klinkt de roep om na tachtig jaar mannelijk leiderschap een vrouw aan het roer te zetten.
Het verkiezingsproces verloopt in stappen. Landen kunnen kandidaten voordragen, die zich vervolgens presenteren aan de lidstaten. De vijftien leden van de Veiligheidsraad laten in besloten, informele stemrondes weten of ze een kandidaat aanmoedigen, ontmoedigen of geen mening hebben. Bij een formele stemming moet een kandidaat minstens negen stemmen krijgen en mag geen van de vijf permanente leden een veto uitspreken. De Veiligheidsraad beveelt daarna een kandidaat aan bij de Algemene Vergadering, waar de 193 lidstaten over de benoeming stemmen. De opvolger van Guterres begint naar verwachting op 1 januari 2027.