Het deelstaatparlement van Thüringen heeft voor het eerst in een Duits parlement een hoorzitting gehouden over de vraag of de partij Alternative für Deutschland (AfD) verboden moet worden. Voor- en tegenstanders kregen tijdens de bijeenkomst, die tot middernacht duurde, de gelegenheid hun standpunten toe te lichten. De hoorzitting vond plaats tegen de achtergrond van de recente verkiezingssuccessen van de AfD, waardoor de discussie over een partijverbod opnieuw actueel is geworden.
Jurist Hendrik Cremer riep tijdens de hoorzitting op tot een verbod. Volgens hem is de partij zodanig geradicaliseerd dat zij opereert in de traditie van het nationaalsocialisme. «Er kan een moment komen dat het te laat is», waarschuwde hij. AfD-advocaat Christian Conrad bestreed dat en sprak van een politieke heksenjacht. «Dit is geen juridische vraag, maar een politieke keuze om een partij te beschadigen», aldus Conrad.
Linkse partijen, waaronder regeringspartij SPD, willen al langer een verbod op de AfD. Zij beschouwen de partij als een gevaar voor de democratie en de mensenrechten. De Duitse veiligheidsdienst classificeert de partij als deels extreemrechts. Binnen de CDU/CSU van bondskanselier Merz groeit de steun om op zijn minst te laten onderzoeken of een verbod kans van slagen heeft. De deelstaatpremier van Noordrijn-Westfalen, Wüst, is voorstander van een dergelijk onderzoek. Ook zijn er oproepen om de partij op deelstaatniveau te verbieden, bijvoorbeeld in Thüringen, waar de AfD al vijf jaar als extreemrechts te boek staat.
Een partijverbod in Duitsland is een zaak van het Constitutioneel Hof. Dat kan een verbod onderzoeken als de regering, de Bondsdag of de Bondsraad daar opdracht toe geeft. Na een langdurig onderzoek stemt het Hof over een verbod, waarbij een tweederdemeerderheid van de rechters nodig is. In de jaren vijftig werden een neonazistische en een communistische partij verboden. De extreemrechtse NPD werd in 2017 na een procedure uiteindelijk niet verboden, omdat het Hof oordeelde dat de partij weliswaar ongrondwettelijke plannen had, maar te klein was om die doelen te realiseren.
De juridische organisatie Gesellschaft für Freiheitsrechte publiceerde onlangs een rapport met 2500 voorbeelden van ongrondwettelijke uitspraken en plannen van de AfD. Medeauteur Valentina Chiofalo lichtte tijdens het verhoor toe dat de partijtop oproept tot het opsluiten van politici en burgers verdeelt op basis van herkomst. Het gaat zowel om lokale plannen als om individuele uitspraken, die niet altijd de officiële partijlijn vormen. Chiofalo wees echter op het patroon erachter, dat volgens haar duidt op ongrondwettelijke plannen. «Als wordt opgeroepen tot een hoofddoekverbod, dan ontzegt het moslims de openbare ruimte», zei zij.
Veel aandacht ging uit naar het verschil tussen wat de partij officieel zegt en hoe partijleden die uitspraken uitleggen. Zo gebruikt de AfD de omstreden term «remigratie» voor mensen zonder verblijfsrecht, maar spreken individuele AfD'ers over een veel grotere groep, tot miljoenen mensen. Jurist Chan-Jo Jun richtte zich tot de AfD-fractie: «U wijst zulke invullingen van die term niet af.» Op die manier hoeft de partij zelf geen ongrondwettelijke plannen op te schrijven en kan zij een verbod ontlopen, zo luidde de analyse. Staatsrechthoogleraar Kyrill-Alexander Schwarz stelde echter dat zulke uitspraken desondanks als partijlijn kunnen worden gezien. «Als u zulke uitspraken gedoogt, kan dat de hele partij worden aangerekend.»
De meest opvallende inspreker was komiek Hape Kerkeling, die zich geregeld uitspreekt tegen de opkomst van extreemrechts. «Dit land weet hoe democratie zichzelf kan afschaffen, als genoeg mensen wegkijken», waarschuwde hij. «Wie zwijgt als de democratie wordt aangevallen, kiest een kant. Ook als iemand denkt neutraal te zijn.» Kerkeling hoopt dat juist in Thüringen wordt opgeroepen tot een AfD-verbod. «Uitgerekend hier, waar in 1930 de eerste NSDAP-minister aantrad en waar Buchenwald ligt.» In dat concentratiekamp zat zijn grootvader jarenlang gevangen. Kerkeling kreeg als enige spreker applaus, tegen de reglementen in.
De AfD voerde Hans-Georg Maaßen op, de voormalige inlichtingenchef die zelf in opspraak is geraakt vanwege extreemrechtse ideeën. Maaßen zei geen verborgen agenda bij de AfD te zien en stelde dat de partij de rechtsstaat niet afwijst. Wat hem betreft zou juist Die Linke verboden moeten worden, als «extreemlinkse partij».
Vooral de CDU/CSU is sceptisch over een verbodsprocedure, mede omdat de AfD ervan zou kunnen profiteren als de partij uiteindelijk niet wordt verboden. Jurist Jun denkt daar anders over. Hij verwacht dat een procedure de AfD hoe dan ook zal veranderen. «Het zal de partij aansturen afstand te nemen van extremistische ideeën en figuren.»
De kansrijkste meerderheid om een verbodsprocedure te starten ligt in de Bondsraad, waar de deelstaten zijn vertegenwoordigd. Na de recente deelstaatverkiezingen komt daar een meerderheid voor voorstanders in beeld. «Zo dichtbij waren we nog nooit», zei de Thüringse minister van Binnenlandse Zaken Maier (SPD). Het deelstaatparlement van Thüringen zal naar aanleiding van het verhoor binnenkort een oordeel vellen over de vraag of het een verbodsaanvraag steunt.
2