Oekraïense droneaanvallen op Russische havens in de Zwarte Zee en de Zee van Azov hebben de Russische graanexport voor 95 procent stilgelegd. Daardoor zitten graanschuren in het zuiden van Rusland overvol en kunnen boeren hun graan niet kwijt. De aanvallen zijn een strategisch middel in de oorlog tussen Rusland en Oekraïne, waarbij beide landen elkaars graansector proberen te treffen vanwege het grote economische belang.
Graanboer Moerat Adzjiëv uit de omgeving van Stavropol heeft dit jaar een topopbrengst, maar weet niet waar hij zijn graan naartoe moet brengen. «Er zijn problemen met de logistiek, om begrijpelijke redenen», zegt hij. «De boeren kunnen daardoor het graan niet verkopen aan de tussenhandelaar voor de export.» De logistieke problemen ontstaan doordat het te gevaarlijk is geworden om graan via de Zwarte Zee en de Zee van Azov te exporteren. Sinds deze zomer zijn aanvallen op graanschepen weer aan de orde van de dag.
De Russische invasie in Oekraïne in 2022 leidde al eerder tot gevechten in de Zwarte Zee en de Zee van Azov, waardoor de graanexport grotendeels stil kwam te liggen. Onder leiding van de Verenigde Naties sloten de landen later dat jaar een graandeal, waarin werd afgesproken schepen met graan niet aan te vallen. Een jaar later zegde Rusland de overeenkomst op. Volgens het Kremlin werd de export van Russische kunstmest en tarwe gehinderd en wilde het daarom niet meer meewerken aan de export van Oekraïens graan.
Nu de gevechten aan het front grotendeels zijn vastgelopen, probeert Rusland Oekraïne op andere manieren te raken. Oekraïne wil op zijn beurt dat de oorlog ook voelbaar wordt voor gewone Russen. De graansector is voor beide landen een strategisch doelwit. Door de export te blokkeren met aanvallen, proberen ze elkaar economisch uit te putten.
De gevolgen zijn wereldwijd merkbaar. Rusland is de grootste graanexporteur ter wereld en exporteert normaal gesproken 10 procent van het graan dat wereldwijd wordt geconsumeerd. In de eerste drie weken van augustus exporteerde Rusland 2,5 keer minder graan dan in dezelfde periode vorig jaar, volgens de Russische Graanunie. De export van gerst en maïs daalde respectievelijk 4,6 en 2,7 keer. Als deze trend doorzet, is het het laagste exportcijfer in tien jaar. Voor landen die afhankelijk zijn van Russisch graan, zoals Egypte en Sudan, betekent dit recordprijzen.
Russische boeren profiteren niet van die hoge prijzen. De binnenlandse markt is overvol, waardoor de verkoopprijzen juist zijn gekelderd. Veel boeren verdienen zo weinig dat ze geen zaaigoed kunnen kopen voor het volgende seizoen. Op sociale media vertellen ze over hun situatie. «Het is verkopen voor de kostprijs en quitte spelen, of verlies lijden», zegt een boer. Een ander zegt: «We kunnen ook wachten met verkopen, maar waarop, is onduidelijk. Er is overal een grote oogst.»
De problemen zijn bekend in Moskou. De regering onderzoekt of graan via de noordelijke stad Moermansk kan worden geëxporteerd. Die stad ligt ruim 3000 kilometer van Stavropol, maar omdat Moermansk verder van het front ligt, zal de export daar waarschijnlijk minder worden verstoord dan via de Zwarte Zee en de Zee van Azov. Toch ligt ook Moermansk binnen het bereik van Oekraïense drones.
Voor Adzjiëv en zijn collega's is het wachten tot het graan weer de markt op kan. «Wie de oogst kan opslaan, doet het», zegt hij. Maar voor veel boeren is dat niet haalbaar. Hij ziet het somber in: «De meeste boeren gaan het financieel niet redden. Ik denk dat het gaat leiden tot veel faillissementen en overnames.»
Voor Oekraïne is het stilvallen van de graanindustrie rampzalig. Het land is economisch sterk afhankelijk van de export. De blokkade van de graanexport treft dus beide landen en heeft gevolgen voor de wereldwijde voedselvoorziening.
2