De Nobelprijs voor de Vrede gaat dit jaar naar de Zuid-Afrikaanse rechter Navi Pillay. Het Noorse Nobelcomité prijst haar inzet voor de vervolging van daders van oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Volgens de jury toont Pillay «een enorme moed» en beschikt ze over een «sterk moreel kompas».
Pillay was van 2003 tot 2008 rechter bij het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag. Daarna was ze van 2008 tot 2014 Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties. Momenteel is ze actief voor het Internationaal Gerechtshof in de zaak over genocide op de Rohingya in Myanmar. Het Nobelcomité noemt haar werk van grote betekenis voor de internationale rechtsorde.
Pillay werd geboren in een Indiase Tamil-familie tijdens de apartheid in Zuid-Afrika. Ze werd advocaat en verzette zich tegen wat de jury «diepgewortelde structurele discriminatie, segregatie en uitsluiting» noemt. Al vroeg in haar carrière verdedigde ze Nelson Mandela en anderen die zich uitspraken tegen het apartheidsregime.
Het comité besteedde bij de toekenning veel aandacht aan het belang van het internationaal recht. «In een tijd van existentiële uitdagingen waaronder meer oorlogen en conflicten dan de wereld in lange tijd heeft gekend, is internationaal recht niet langer slechts een aanvulling op vrede en veiligheid. Het is een absolute noodzaak», aldus de jury. Het systeem van internationaal recht staat volgens het comité «onder enorme druk» en de instellingen ervan «worden aangevallen». De jury ziet een verschuiving naar machtspolitiek ten koste van juridische kaders en wereldwijd respect voor recht en gerechtigheid. «Wanneer macht het recht overneemt, ondermijnt dat stabiliteit, vertrouwen en vreedzame co-existentie», waarschuwt het Nobelcomité.
De Amerikaanse president Trump viel het ICC onlangs aan. Hij sprak over «schijnprocessen» en zei het Hof «steen voor steen» te willen afbreken. De Verenigde Staten hebben al sancties opgelegd aan medewerkers van het ICC en dreigen met verdergaande maatregelen. De uitspraken van het Nobelcomité lijken in dat licht te moeten worden gelezen.
Pillay ontving op 9 juni 2016 een eredoctoraat van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Bij die gelegenheid hield ze de Mandeville Lezing over mensenrechten en de vluchtelingencrisis van dat jaar. Ze stelde dat vreemdelingenhaat, afwijzing, verdenking en agressie dominant waren in het publieke debat. Volgens Pillay was het een misvatting dat migratie een bedreiging zou vormen. Europa had in de geschiedenis ook veel geprofiteerd van migratie, betoogde ze.
De winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede wordt ieder jaar gekozen door het Noorse Nobelcomité. De leden zijn Noorse staatsburgers die door het Noorse parlement voor een periode van zes jaar worden geselecteerd. Om voor de prijs in aanmerking te komen, moet iemand worden genomineerd. Volgens persbureau Reuters was de Amerikaanse president Trump genomineerd door Cambodja, Israël en Pakistan. Wie nog meer kans maakten, was vooraf niet duidelijk. De volledige lijst met namen wordt pas na vijftig jaar bekendgemaakt.
3