De manifesten van extreemrechtse aanslagplegers als Anders Breivik en Brenton Tarrant zijn nog steeds volop online te vinden. Dat blijkt uit een rondgang van Nieuwsuur. De documenten gelden als ideologisch handboek en bevatten gedetailleerde instructies voor het plannen van een aanslag. Vooral via Google zijn de manifesten eenvoudig op te diepen.
Na de aanslag in Nieuw-Zeeland in 2019, waarbij Brenton Tarrant in twee moskeeën 51 mensen doodschoot, spanden Nieuw-Zeeland en Europa zich samen om hem zoveel mogelijk van het internet te krijgen. Daarvoor werd de Christchurch Call opgericht. Volgens hoogleraar Matthew Feldman, die de belangrijkste extreemrechtse aanslagen in kaart bracht, is dat deels gelukt: de livestream van de aanslag is nauwelijks nog te vinden. Maar de manifesten blijven bereikbaar.
Feldman spreekt van een «manifestenestafette». Aanslagplegers laten documenten achter waarin ze schrijven dat ze geïnspireerd zijn geraakt door eerdere daders en citeren passages uit eerdere manifesten. Zo vermoordde de Noorse terrorist Anders Breivik 77 mensen en publiceerde een document van 1500 pagina's waarin hij zijn daden verklaarde. Dat manifest dient nog altijd als inspiratiebron.
Nieuwsuur zocht online naar de manifesten van de vijftien aanslagplegers die Feldman in kaart bracht. Op TikTok stond één keer een passage met een link naar een volledig manifest; die link was twee dagen later verwijderd. Op Instagram staan meerdere passages van verschillende manifesten, sommige al sinds 2019. Een zoekopdracht op Google naar de manifesten van alle vijftien daders levert in de eerste vier resultaten een pdf-manifest op, soms meerdere keren. Van slechts twee aanslagplegers werd geen manifest gevonden.
Platforms hanteren verschillend beleid. Wie op TikTok zoekt naar Tarrant krijgt nul resultaten en een melding dat de zoekterm is geassocieerd met «haatdragend gedrag». Voor Breivik levert de zoekterm tientallen resultaten op. Instagram geeft geen waarschuwing bij Tarrant en het materiaal is daar vindbaar.
Volgens Feldman worden aanslagplegers online vaak als helden vereerd, een fenomeen dat hij «saint-culture» noemt. «Het begint bij een videootje op Instagram of TikTok waardoor je geïnteresseerd raakt, en vervolgens ga je op zoek naar het manifest», zegt hij. Daarom vinden experts het belangrijk de manifesten offline te krijgen. «Voorkom dat mensen er toevallig op stuiten. Dat is belangrijk om potentiële radicalisering bij anderen te voorkomen.»
De Autoriteit Terroristisch en Kinderpornografisch Materiaal (ATKM) werd drie jaar geleden opgericht als onderdeel van een Europese wet die online terroristische content verbiedt. De wetgever maakte uitzonderingen voor academische en journalistieke doeleinden om de vrijheid van meningsuiting niet onnodig te beperken. Volgens Arda Gerkens van de ATKM wordt van die educatieve uitzondering gretig gebruikgemaakt. «Dat kan je natuurlijk makkelijk zeggen. Daarom kijken wij ook naar de context waarin iets is geplaatst», zegt ze.
De ATKM kan geen verwijderbevelen naar Google sturen omdat de zoekmachine alleen doorlinkt naar de manifesten. «Dat is niet illegaal», aldus de autoriteit. Google stelt in een reactie dat het net als alle zoekmachines indexeert wat openbaar beschikbaar is op het web en dat het systemen zo inricht dat ze content van hoge kwaliteit tonen die relevant is voor de zoekopdracht. Het bedrijf zegt te voldoen aan alle geldige juridische verwijderingsverzoeken.
Feldman vindt dat Google veel meer moet doen. «Mensen stuiten op dit materiaal met een simpele zoekopdracht. Google ziet dat niet als hun probleem. Zeer onverantwoordelijk, want ze staan toe dat terroristisch materiaal zo eenvoudig kan worden doorzocht.»
4