De Autoriteit Consument en Markt (ACM) concludeert na onderzoek dat de markt voor lesmethoden in het voortgezet onderwijs niet goed functioneert. Scholen klagen al langer dat ze verplicht boeken moeten kopen die na een jaar ongebruikt in de papierbak belanden. De toezichthouder bevestigt nu dat er structurele problemen zijn.
Jaarlijks kopen middelbare scholen voor ongeveer 280 miljoen euro aan digitale en papieren schoolboeken in. Uit het onderzoek blijkt dat drie uitgevers — ThiemeMeulenhoff, Malmberg en Noordhoff — in de meeste vakken een groot en stabiel marktaandeel hebben. «Scholen wisselen vrijwel niet van lesmethode als de prijs ervan stijgt», zegt Martijn Snoep, bestuursvoorzitter van de ACM. «Er is sprake van een niet goed werkende markt: de prijzen stijgen de afgelopen zeven jaar sneller dan de prijzen voor vergelijkbare producten.»
Daarnaast sluit het aanbod van uitgevers onvoldoende aan op de behoeften van scholen, aldus de ACM. De toezichthouder hekelt vooral de «maatschappelijk ongewenste verkoopstrategieën» van de grote uitgevers. Zo worden er vaak nog verplichte pakketten van digitale en papieren producten aangeboden, en het aanbod van herbruikbare leerboeken is de laatste jaren gedaald naar bijna nul. Veel leerlingen leren uit werkboeken waarvan het grootste deel na een jaar in de papierbak belandt.
De ACM is niet de eerste die kritiek heeft op de manier waarop uitgevers de aankoop van een digitaal product verplicht stellen bij de aankoop van fysieke schoolboeken, de zogenoemde koppelverkoop. De vereniging van educatieve uitgevers, MEVW, heeft begin dit jaar de leden nog aanbevolen om daarmee te stoppen.
Scholen kunnen zelf ook bijdragen aan het veranderen van de markt, benadrukt de ACM. «Zij kunnen bij het inkopen scherper letten op de samenhang tussen de prijs en de kwaliteit van de leermaterialen», aldus Snoep. «Daarin kunnen ook keuzes worden gemaakt voor het gebruik van duurzame, herbruikbare materialen en kan worden bepaald of het echt nodig is dat leerlingen leerboeken thuisbezorgd krijgen.»
Scholen zouden ook meer moeten gaan samenwerken, zegt de ACM. «Druk op de uitgevers start met de bereidheid van scholen om over te stappen op andere leermaterialen. Geld dat scholen besparen op leermaterialen kunnen zij dan op een andere manier inzetten voor kwalitatief hoogwaardig onderwijs.» Een voorbeeld van die samenwerking is SIVON, de coöperatie van schoolbesturen. «Zij pakken een goede rol in de samenwerking, maar kunnen nog een extra stap zetten samen met de scholen», zegt Snoep. Op de website van SIVON is te lezen dat de coöperatie de wens van schoolbesturen vertaalt in een offerteaanvraag die voldoet aan de regels, en de aanbesteding namens meerdere schoolbesturen uitvoert.
In het rapport van de ACM staan alleen aanbevelingen voor de schoolboekenbranche. «We hebben met dit onderzoek niet gefocust op overtredingen. Koppelverkoop is niet altijd strafbaar, maar wel voor uitgevers met een machtspositie. Als die uitgevers niet stoppen met koppelverkoop, kan er een vervolgonderzoek komen», aldus de toezichthouder.
2